ව්යාපාර සහ යුක්තිය පදනම් කරගත් “දෙමුහුන් ආකෘතියක්” (hybrid model) සඳහා නිර්භීත දැක්මක් පැවතීම එක් කරුණකි. එහෙත්, නිෂ්පාදනය කළ යුත්තේ සහ අලෙවි කළ යුත්තේ කුමක්දැයි හරියටම තීරණය කිරීම ඊට හාත්පසින්ම වෙනස් කටයුත්තකි.
“අපට අරමුදල් සපයන්නේ කවුරුද?” යනුවෙන් විමසනවා වෙනුවට “අප විසින්ම අරමුදල් සපයා ගන්නේ කෙසේද?” යනුවෙන් අපගේ චින්තනය වෙනස් විය. එහිදී එක් දෙයක් අපට නිසැකවම අවබෝධ විය. එනම්, කොළඹ පිහිටි කාර්යාලයක සිට මෙම සමාජ ව්යවසායයන් සැලසුම් කිරීම කිසිසේත්ම කළ නොහැකි බවයි.
අපගේ මානව හිමිකම් ප්රථමාධාර මධ්යස්ථාන (HRFACs) තිරසර මට්ටමකින් පවත්වාගෙන යාමට නම්, මෙම ව්යාපෘති අදාළ ප්රජාවන්ගේ යථාර්ථය මත පදනම් විය යුතු බව අපි හඳුනා ගත්තෙමු. මෙම පරතරය පියවීම සඳහා අපි අපගේ නියමු දිස්ත්රික්ක පුරා සහභාගීත්ව අවස්ථා සිතියම්ගත කිරීමේ (Participatory Opportunity Mapping) වැඩමුළු දියත් කළෙමු. ඒ හරහා අදාළ ව්යාපාරික අදහස්වල හිමිකාරීත්වය ප්රජාවට ලබා දීමටත්, දේශීය සම්පත් උපයෝගී කර ගැනීමටත් කටයුතු කෙරිණි. එමෙන්ම, මෙතෙක් ඉටු වී නොමැති සැබෑ අවශ්යතා සපුරාලීමටද එමගින් අවස්ථාව උදා විය.
ක්රමවේදය: “අතැති කුරුල්ලා” (A Bird in Hand) සහ “බ්රිකොලාජ්” (Bricolage)
අපගේ මානව හිමිකම් සහ සමාජ ව්යවසාය සංවර්ධන මධ්යස්ථාන වෙත බිම් මට්ටමේ මානව හිමිකම් ආරක්ෂකවරු, ක්ෂුද්ර ව්යවසායකවරු සහ සුළු පරිමාණ ව්යාපාරිකයෝ රැස් වූහ. එහිදී අප කටයුතු ආරම්භ කළේ ඔවුන්ට පවතින අඩුපාඩු මොනවාදැයි විමසීමෙන් නොවේ. ඒ වෙනුවට, අප අවධානය යොමු කළේ ඒ වන විටත් ඔවුන් සතුව පවතින සම්පත් කෙරෙහිය.
පුහුණු සැසි අතරතුරදී අපි ප්රායෝගික ව්යවසායකත්ව රාමු (Frameworks) හඳුන්වා දුන්නෙමු. “අතැති කුරුල්ලා” (Bird-in-Hand) හෙවත් දැනටමත් මානව හිමිකම් ප්රථමාධාර මධ්යස්ථාන සතු සම්පත් ගවේෂණය සඳහා සහභාගී වූ ඔවුහු තමන්ට ක්ෂණිකව ලබා ගත හැකි ස්වභාවික, සංස්කෘතික සහ මානව සම්පත් හඳුනා ගත්හ.
එමෙන්ම, අප විසින් “බ්රිකොලාජ්” (Bricolage) යන සංකල්පයද ඔවුන්ට උගන්වන ලදී. එමගින් අදහස් කෙරෙන්නේ යම් අවස්ථාවක පවතින ඕනෑම ද්රව්යයක් හෝ සම්පතක් උපයෝගී කරගෙන යමක් නිර්මාණය කිරීම හෝ සැකසීමයි. මෙම ප්රවේශය හරහා දේශීයව පවතින ගැටලුකාරී තත්ත්වයන් (pain points), ආකර්ෂණීය සහ අරමුදල් සැපයිය හැකි අවස්ථා බවට පරිවර්තනය කිරීමට ප්රජාව සවිබල ගැන්වීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලදී.
විනාශයෙන් නැඟී සිටීම: ආපදා ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව සහ ආර්ථිකය
මෙම සිතියම්ගත කිරීමේ අභ්යාස සිදු වූයේ මෑතකදී ඇති වූ දිට්වා (Ditwa) සුළි කුණාටුවේ විනාශකාරී බලපෑම මැදය. වැඩමුළුවෙහිදී ද ඒ කෙරෙහි දැඩි ලෙස අවධානය යොමු විය.
අවිධිමත් සේවකයන් සහ සුළු පරිමාණ ව්යවසායකවරුන් මුහුණ දෙන අවදානම් සහගතබව මෙම සුළි කුණාටුව මගින් මනාව පෙන්නුම් කළේය. ඊට ප්රතිචාර දක්වමින්, ප්රතිචාර දැක්වීම, අවම කිරීම සහ පුනරුත්ථාපනය (Response, Reduce, and Rehabilitation) යනුවෙන් හැඳින්වෙන “RRR” සංකල්පය අපි සාකච්ඡා කළෙමු. ආපදා ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවේ මූලික අංගයක් ලෙස ආර්ථික පැවැත්ම හඳුනා ගැනීමට අපට හැකි විය. මෙම ක්ෂණික සම්බන්ධතාව සම්බන්ධ උදාහරණයක් ලෙස, කෑගල්ල මානව හිමිකම් සහ සමාජ ව්යවසාය සංවර්ධන මධ්යස්ථානය (HRSEDC) විසින් මෙම ව්යාපෘතියට හදිසි සහන වැඩසටහනක්ද ඒකාබද්ධ කරන ලදී. ඒ යටතේ බලපෑමට ලක්වූ සුළු ව්යවසායකවරුන් 15 දෙනෙකු වෙත රු. 10,000 ක ප්රතිසාධන ප්රදානයක් ලබා දීමට පියවර ගැනිණි. අමුද්රව්ය කඩිනමින් සපයා ගනිමින් ඔවුන්ගේ ව්යාපාර යළි ගොඩනැගීමට එය ඔවුන්ට අවස්ථාව ලබාදෙයි.
අයිතිවාසිකම් සහ වාණිජ්යයේ අන්තර්ඡේදනය
දේශීය නිෂ්පාදන අලෙවි කිරීම සඳහා මානව හිමිකම් උද්දේශනය ගැළපෙන්නේ කෙසේද? නෛතික මෙවලම් භාවිතයෙන් ප්රජා ව්යවසායයන් ආරක්ෂා කරගත හැකි ආකාරය පිළිබඳව අපි වැඩමුළු අතරතුරදී ආදර්ශනය කර පෙන්වීමු. උදාහරණයක් ලෙස, පළාත් පාලන ආයතන තුළ පාරදෘශ්යතාව තහවුරු කිරීමටත්, තම ව්යාපාර දූෂණයෙන් බේරා ගැනීමටත් තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිවාසිකම පිළිබඳ පනත (RTI) භාවිත කරන ආකාරය සම්බන්ධයෙන් සහභාගී වූවෝ සාකච්ඡා කළහ.
එමෙන්ම, ආන්තික කණ්ඩායම් මුහුණ දෙන පද්ධතිමය බාධකවලටද අපි මුහුණ දුන්නෙමු. වතු ආශ්රිත ගැටලු හේතුවෙන් ව්යාපාර ලියාපදිංචිය ප්රතික්ෂේප වූ ප්රාදේශීය ලඩ්ඩු නිෂ්පාදකවරයෙකුගේ සිද්ධියක් පිළිබඳව බදුල්ල වැඩසටහනේදී අවධානය යොමු විය. මෙම කටුක යථාර්ථය මගින් තීරණාත්මක ව්යාපෘති දර්ශනයක් අවධාරණය කෙරිණි. එනම්, විධිමත් වාණිජ්යය කරා යන ගමන පද්ධතිමය වෙනස්කම් කිරීම් මගින් අවහිර කරන්නේ නම් ආන්තික ව්යවසායකවරුන්ට සාර්ථක විය නොහැකි බැවින්, ආර්ථික සංවර්ධනය සමඟ මානව හිමිකම් උද්දේශනයද අනිවාර්යයෙන්ම එක්විය යුතු බවයි.
බිම් මට්ටමේ නවෝත්පාදන සම්භාරයක්
මෙම සහභාගීත්ව කණ්ඩායම් ක්රියාකාරකම් හරහා දිස්ත්රික්ක පුරා දේශීයව ක්රියාත්මක කළ හැකි ව්යාපාරික යෝජනාවල සුවිශේෂී විවිධත්වයක් නිර්මාණය විය:
- කෘෂිකාර්මික සහ සාම්ප්රදායික ආහාර: පසෙහි සෞඛ්යය වැඩිදියුණු කිරීම සහ සුළු පරිමාණ ගොවීන්ට ඉහළ මිලක් සහතික කිරීමේ අරමුණින්, සාම්ප්රදායික කාබනික සහල් වගා කිරීම සහ වෙළඳපොළට හඳුන්වා දීම සඳහා අනුරාධපුර දිස්ත්රික්කය ප්රමුඛතාව ලබා දුන්නේය. ‘ඉඳුවර පැණි සියඹලා’ (Induwara Sweet Tamarind) සෞඛ්ය නිෂ්පාදනවලට සමගාමීව, නව තාක්ෂණය උපයෝගී කරගනිමින් සාම්ප්රදායික කුරක්කන් ගෝලීයව පිළිගත් සන්නාමයක් බවට පත් කිරීම සඳහා මොණරාගලින් ‘ඌව කුරහන්’ (Uva Kurahan) යෝජනා කෙරිණි. පුත්තලම ප්රදේශයේ අපගේ කණ්ඩායම අවධානය යොමු කළේ මධ්යම පැළ තවානක් ස්ථාපිත කිරීම කෙරෙහිය. එය ප්රතිලාභී පවුල් 20ක් දක්වා ව්යාප්ත වනු ඇති අතර, ජාතික මට්ටමේ බෙදාහැරීම් සහ අපනයන වෙළඳපොළ සඳහා එයින් සහාය හිමි වේ.
- අගය එකතු කිරීම සහ කල්තබා ගැනීම: පශ්චාත් අස්වනු නාස්තිය අවම කිරීම සඳහා, අනුරාධපුර, බදුල්ල සහ පුත්තලම යන ප්රදේශවල ප්රජාවන් විසින් විජලනය කරන ලද පලතුරු සහ එළවළු සැකසීම තිරසර ජීවනෝපායක් ලෙස හඳුනා ගන්නා ලදී. කෑගල්ල ප්රදේශය ප්රමුඛතාව ලබා දුන්නේ කුළුබඩු සැකසීම සහ කිතුල් ආශ්රිත අගය එකතු කිරීමේ නිෂ්පාදන සඳහාය.
- පරිසර හිතකාමී අත්කම් සහ ආලේපන: ප්ලාස්ටික්වලින් තොර ආර්ථිකයක් කරා ගමන් කරමින්, මැටි නිෂ්පාදන සහ පරිසර හිතකාමී ඇසුරුම් කෑගල්ල කණ්ඩායම් විසින් යෝජනා කරන ලදී. අනුරාධපුරය විසින් අතින් සාදන ලද පන් භාණ්ඩ සහ ලී අත්කම් පිළිබඳව අවධාරණය කළේය. එසේම, දේශීය ඖෂධීය කොළ සහ මල් උපයෝගී කරගනිමින් ශාකසාර මත පදනම් වූ ෂැම්පූ සහ ශරීර ආලේපන (body lotions) තවත් සමහරුන් විසින් යෝජනා කෙරිණි.
යථාර්ථයට මුහුණ දීම: ඉදිරියේ ඇති බාධක
මෙම නවෝත්පාදන ප්රබෝධවත් වුවද, ඉදිරියේ ඇති බාධක සම්බන්ධයෙන් ද සහභාගී වූ අය අවධානය යොමු කළහ. ආරම්භක ප්රාග්ධනය ලබා ගැනීමේ සීමිත අවස්ථා, තාක්ෂණික දැනුම සහ තත්ත්ව පාලනය පිළිබඳ අඩුපාඩු මෙන්ම ගබඩා කිරීම සහ ප්රවාහනය සඳහා ප්රමාණවත් යටිතල පහසුකම් නොමැති වීම ඇතුළු සැලකිය යුතු අභියෝග රැසක් මෙම සිතියම්ගත කිරීම් අතරතුරදී සහභාගී වූවෝ හඳුනා ගත්හ.
සැලසුම්වල සිට යථාර්ථය දක්වා
සහභාගීත්ව අවස්ථා සිතියම්ගත කිරීමේ (Participatory Opportunity Mapping) වැඩමුළු හරහා සමාජ ව්යවසාය පිළිබඳ වියුක්ත සංකල්ප, ප්රජාව විසින් අනුමත කරන ලද ස්ථිර ව්යාපාරික යෝජනා බවට සාර්ථකව පරිවර්තනය කෙරිණි. ඉහළ සිට පහළට ගලා එන උපකල්පන මත නොව, බිම් මට්ටමේ සිටම ගොඩනඟන ලද සැලැස්මක් දැන් අප සතුව පවතී.
වෘද්ධි (Vriddi) ව්යාපෘතිය ඉදිරියට යත්ම, මෙම ප්රමුඛතා හඳුනාගත් අවස්ථාවන් වර්ධන අවධිය (incubation phase) වෙත පිවිසෙනු ඇත. එහිදී, තාක්ෂණික පුහුණුව සහ උපදේශනය හරහා හඳුනාගත් බාධක ජය ගැනීමට අපි පියවර ගන්නෙමු. අපගේ මීළඟ ඉලක්කය වන්නේ, කොළඹ පිහිටි අපගේ සන්ධාර (Sandhara) සදාචාරාත්මක සිල්ලර වෙළඳ සහ ප්රදර්ශන මධ්යස්ථානය හරහා මෙම බිම් මට්ටමේ නිෂ්පාදකවරුන් නාගරික පාරිභෝගිකයන් සමඟ සම්බන්ධ කිරීමයි. එමගින් යුක්තිය උදෙසා වන ව්යාපාරය සවිබල ගන්වන තිරසර සමාජ ව්යවසායන් ඔස්සේ ප්රාදේශීය සිවිල් සමාජ සංවිධානවල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වර්ධනය කෙරේ.
