දශක ගණනාවක් පුරා ශ්රී ලංකාවේ බිම් මට්ටමේ රාජ්ය නොවන සංවිධානවල (CSOs) සම්මත ක්රියාකාරිත්වය හුරුපුරුදු රටාවක් මගින් අර්ථ දක්වා තිබුණි. එනම්, පද්ධතිමය උල්ලංඝනය කිරීම් හඳුනා ගැනීම, ව්යාපෘති යෝජනා කෙටුම්පත් කිරීම, කෙටිකාලීන විදේශීය ප්රදානයන් ලබා ගැනීම සහ කාල රාමුවකට යටත් වූ ව්යාපෘති ක්රියාත්මක කිරීමයි. එහෙත්, ගෝලීය සහ දේශීය දේශපාලන පසුබිම් වෙනස් වීමත් සමඟ, සාම්ප්රදායික ආධාර මත යැපෙන ආකෘතියට දරුණු අර්බුදයකට මුහුණ දීමට සිදුවිය. ජාත්යන්තර මූල්ය ප්රවාහ ක්රමයෙන් අඩුවීම සහ යූඑස්ඒඅයිඩී (USAID) වැනි ප්රධාන ආධාරකරුවන්ගේ වැඩසටහන් අවසන් වීම සමග මානව හිමිකම් යටිතල පහසුකම්හි පැවති දැඩි අවදානම මනාව පෙන්නුම් කරන ලදි. අත්යවශ්ය ආරක්ෂණ සේවා, වධහිංසාවට ලක්වූවන්ට ලබාදෙන නීති ආධාර සහ ආන්තික ප්රජා නියෝජනය යන සියල්ල යම් ප්රදානයක් අවසන් වීමත් සමඟම නතර වේ නම්, සිවිල් ආරක්ෂණයේ පදනම ගොඩනැගී ඇත්තේ අස්ථාවර පසුබිමක ය.
“මෙම හැකිළෙන සිවිල් අවකාශය සහ අරමුදල්වල අස්ථාවරත්වය හමුවේ, පැවැත්ම සඳහා මූලික සුසමාදර්ශීය වෙනසක් අවශ්ය බව රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානයේ (R2L) අපි හඳුනා ගත්තා. ‘අපට අරමුදල් සපයන්නේ කවුරුද?’ යන්න අඛණ්ඩව විමසීම වෙනුවට, අපි ස්වයං තිරසර බව වෙත යොමු වූ අතර සමාජ ව්යවසායකත්වය අත්හදා බැලීම ආරම්භ කළා. යූඑන්ඕපීඑස් (UNOPS) සහාය ලබන ‘සිවිල් ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව තිරසර කිරීම’ (Sustaining Civic Resilience) වැඩසටහන මෙම උත්සාහයේදී අපට බෙහෙවින් උපකාරී වුණා,” යනුවෙන් රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානයේ විධායක අධ්යක්ෂ පිලිප් දිසානායක මහතා ප්රකාශ කළේය.
මෙම ලිපිය මගින් සම්ප්රදායික මානව හිමිකම් උද්දේශනයේ සිට අයිතිවාසිකම් හා සම්බන්ධ සමාජ ව්යවසායකත්වයේ පුරෝගාමියෙකු වීම දක්වා රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානයේ සහ එහි මානව හිමිකම් ප්රථමාධාර මධ්යස්ථාන (HRFACs) ජාලයේ පරිණාමීය ගමන් මඟ ලේඛනගත කර ඇත.
න්යායාත්මක සැලැස්ම: “ආධාර”වල සිට “ව්යවසාය” වෙත ගමන් කිරීම
ක්රියාකාරීත්වයේ සිට ව්යාපාරික මෙහෙයුම් දක්වා සංක්රමණය වීම සඳහා බුද්ධිමය සහ ව්යුහාත්මක වෙනසක් අවශ්ය විය. සම්ප්රදායික ව්යාපාරික පුහුණුව මගින් අවධාරණය කරන්නේ හේතුඵලවාදයයි. එනම් ස්ථාවර ඉලක්කයක් තබා ගනිමින් එය ක්රියාත්මක කිරීම සඳහා දැවැන්ත ප්රාග්ධනයක් රැස් කිරීමයි. එය සම්පත් හිඟ පරිසරයන් තුළ නිරන්තරයෙන් අසාර්ථක වන ක්රමයකි. මෙය ජය ගැනීම සඳහා රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය ප්රධාන කුලුනු දෙකක් කේන්ද්ර කර ගනිමින් සිවිල් සමාජය වෙනුවෙන් සකස් කළ උසස් ව්යවසායක රාමු අනුගමනය කළේය:
- ‘අතැති කුරුල්ලා’ මූලධර්මය (ඵල සාධනය): බාහිර ප්රාග්ධනය ලැබෙන තුරු බලා සිටීම වෙනුවට, කණ්ඩායම් තමන් සතුව දැනටමත් පවතින වත්කම් වන ඔවුන් කවුරුද, ඔවුන් දන්නේ කුමක්ද සහ ඔවුන් හඳුනන්නේ කවුරුද යන්න මත සෘජුවම ව්යවසාය ආරම්භ කරයි. මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයින් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ප්රජාව තුළ ඔවුන් කෙරෙහි ඇති ගැඹුරු විශ්වාසය, ආයතනික කීර්තිනාමය සහ පවතින සේවා අවකාශය යනු ඉතා වටිනා සමාජමය ප්රාග්ධනයකි.
- සමාජ බ්රිකොලාජ්: මෙය ගැටලු විසඳීම සහ නව වටිනාකමක් ගොඩනැගීම සඳහා ක්ෂණික, නොසලකා හරින ලද හෝ ඉවතලන දේශීය සම්පත් භාවිතා කිරීමේ නිර්මාණාත්මක කලාවයි. අයවැය හිඟයක් හේතුවෙන් ක්රියාකාරකම් නතර කිරීම වෙනුවට, බ්රිකොලාජ්කරුවෙකු පවතින සීමාවන් නවෝත්පාදනය සඳහා වූ ආරාධනාවන් ලෙස යළි සිතා බලයි. නිදසුනක් ලෙස, භාවිතයට නොගන්නා කාර්යාල අවකාශයන් ආදායම් උත්පාදනය කරන රැස්වීම් කාමර බවට පත් කිරීම හෝ නවීන වාණිජ කටයුතු සඳහා සාම්ප්රදායික ප්රජා දැනුම උපයෝගී කර ගැනීම දැක්විය හැකිය.
මෙම සංකල්ප මුසු කිරීමෙන්, රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය දෙමුහුන් ආයතනික ආකෘතියක් සංවර්ධනය කළේය. ලාභ නොලබන පුණ්යායතන සහ සාම්ප්රදායික වාණිජ ව්යාපාර අතර පිහිටුවා ඇති මෙම ආයතන, ස්වාධීනව ආදායම් උත්පාදනය කිරීම සඳහා වෙළඳපොළ පදනම් වූ උපායමාර්ග ක්රියාත්මක කරයි. වැදගත්ම කරුණ වන්නේ, සාමාන්ය ව්යාපාර මෙන් නොව, උපයන ලාභයෙන් 100%ක්ම මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් වාර්තාගත කිරීම, නීතිමය යොමු කිරීම් සහ වින්දිතයින් ආරක්ෂා කිරීම යනාදී මූලික මෙහෙයුම් සවිබල ගැන්වීම සඳහා සෘජුවම යළි ආයෝජනය කිරීමයි.
සමාජ ව්යවසායකත්ව පුහුණුව වෙනුවෙන් රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය විසින් නිර්මාණය කරන ලද මොඩියුලය මෙතැනින් 
කලාපීය මධ්යස්ථාන හයක් හරහා බිම් මට්ටමේ නවෝත්පාදන සිතියම්ගත කිරීම
කොළඹ පිහිටි කාර්යාලයක සිට මෙම පරිවර්තනය සැලසුම් කළ නොහැකි විය. දේශීය සමාජ-ආර්ථික යථාර්ථයන් මනාව වටහා ගත් ප්රාදේශීය මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයින් විසින් එය ස්වාභාවිකවම ගොඩනැගිය යුතුව තිබුණි. සම්පූර්ණයෙන්ම ප්රජාව සතු වූ සංස්කෘතික වශයෙන් මූලයන් සහිත සහ සම්පත්වලට ගැළපෙන ව්යවසාය අදහස් අනාවරණය කර ගැනීම සඳහා, අප විසින් ප්රමුඛතාව ලබා දුන් දිස්ත්රික් පුරා ‘සහභාගිත්ව අවස්ථා සිතියම්ගත කිරීමේ’ (Participatory Opportunity Mapping) වැඩමුළු රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය විසින් දියත් කරන ලදි.
ප්රධාන මානව හිමිකම් සහ සමාජ ව්යවසාය සංවර්ධන මධ්යස්ථාන (HRSEDCs) හය හරහා ස්ථානීය උපායමාර්ග මතු වූ අතර ඉන් ඇතැම් උත්සාහයන් පහත දැක්වෙන පරිදි වේ:
- අනුරාධපුර දිස්ත්රික් පුරවැසි කමිටුව: උතුරු මැද පළාතේ ක්රියාත්මක වන මෙම මධ්යස්ථානය කෘෂිකාර්මික අවදානම් ආපසු හැරවීම සහ උරුමය සුරැකීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය. කුඩා පරිමාණ ගොවීන්ට සාධාරණ ඉහළ මිලක් සහතික කරන අතරම පසෙහි පරිසර විද්යාව වැඩිදියුණු කරමින්, කාබනික සාම්ප්රදායික සහල් වගා කිරීම සහ වාණිජකරණය කිරීමට ඔවුහු ප්රමුඛත්වය ලබා දුන්හ. මීට අමතරව, අතින් නිපදවන ලද පන් සහ ලී අත්කම් සමඟින්, අගය එකතු කළ සාම්ප්රදායික වියළි එළවළු සඳහා වෙළඳපොළ මාර්ග ද ඔවුහු සිතියම්ගත කළහ.
- පුත්තලම මානව හිමිකම් සහ සමාජ ව්යවසාය සංවර්ධන මධ්යස්ථානය (HRSEDC): ග්රාමීය ප්රජාවන් දැඩි පාරිසරික සහ ආර්ථික සීමාවන් සමඟ සටන් කරන වයඹ පළාත තුළ, අපගේ මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයන්ගේ අවධානය තිරසර උද්යාන විද්යාව වෙත යොමු විය. උද්යාන පැළ වගාව දේශීය ප්රතිලාභී පවුල් 20ක් දක්වා ව්යාප්ත කිරීමටත්, දේශීය බෙදාහැරීමේ මාර්ග සකස් කර ගැනීමටත්, පශ්චාත් අස්වනු හානි අවම කිරීම සඳහා කෘෂි නිෂ්පාදන විජලන වැඩසටහනක් සැකසීමටත් පුත්තලම මධ්යස්ථානය විසින් කටයුතු ආරම්භ කරන ලදි.
- මොණරාගල මානව හිමිකම් සහ සමාජ ව්යවසාය සංවර්ධන මධ්යස්ථානය (HRSEDC): ඌව පළාත පදනම් කරගත් මොණරාගල කණ්ඩායම නවීන තාක්ෂණය භාවිතයෙන් දේශීය කෘෂිකාර්මික වත්කම් වැඩිදියුණු කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය. ඔවුහු සාම්ප්රදායික කුරක්කන් උසස් තත්ත්වයේ නිෂ්පාදන පෙළක් බවට පත් කරමින් ‘ඌව කුරහන්’ සන්නාමය සංවර්ධනය කළ අතර, ඊට සමගාමීව ‘ඉඳුවර පැණි සියඹලා’ සෞඛ්ය නිෂ්පාදන සහ දේශීය ඖෂධීය රූපලාවන්ය ද්රව්ය ද සංවර්ධනය කළහ.
මෙවැනිම උත්සාහයන් බදුල්ල, නුවරඑළිය සහ කෑගල්ල යන දිස්ත්රික්කවල මානව හිමිකම් සහ සමාජ ව්යවසාය සංවර්ධන මධ්යස්ථාන ද මේ අන්දමින් ම තම අවස්ථා සිතියම් ගත කළහ. එහිදී සන්ධාර සමාජ ව්යවසාය ඉතා වැදගත් සන්නාමයක් බවට පත් වී ඇත. මේ වන විට සන්ධාර සමාජ ව්යවසාය ශාඛාවන් කොටගල, අනුරාධපුර සහ කෑගල්ල යන ස්ථානවල ද ස්ථාපිත කර තිබේ.
සන්ධාර: සමාජ ව්යවසායයේ ප්රධාන මධ්යස්ථානය
මෙම වැඩසටහන් ආකෘතියේ වැදගත්ම අංශය වන්නේ, කොළඹ පිහිටි රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානයේ ප්රධාන පරිශ්රය මූලස්ථානය කරගත් මධ්යගත සමාජ ව්යවසාය ක්රියාවලියක් වන ‘සන්ධාර’ දියත් කිරීමයි. ග්රාමීය, ආන්තික බිම් මට්ටමේ නිෂ්පාදකයින් සමාජය පිළිබඳව දැනුම්වත් නාගරික පාරිභෝගිකයින් සමඟ සෘජුවම සම්බන්ධ කරන භෞතික සහ ඩිජිටල් වෙළඳපොළක් පිහිටුවීමේ මූලාරම්භයක් ලෙස සන්ධාර හැඳින්විය හැකිය.
බහුවිධ ආර්ථික සහ සිවිල් අවකාශයක් ලෙස සන්ධාර පහත දැක්වෙන පරිදි ක්රියාත්මක වේ:
- සදාචාරාත්මක සිල්ලර වෙළඳසැල: රාක්කවල ප්රදර්ශනය කර ඇති සෑම භාණ්ඩයක්ම, ක්ෂුද්ර ව්යවසායකයින්, කාන්තාවන් මූලික කරගත් කුටුම්භ හෝ උල්ලංඝනය කිරීම්වලින් දිවි ගලවා ගත් අය විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද මානව ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව පිළිබඳ කථාන්දරයක් ගෙන එයි.
- හවුල් සේවා අවකාශය සහ පහසුකම්: මෙම ස්ථානය කුඩා රැස්වීම්, මාධ්ය සාකච්ඡා සහ අධ්යාපනික වැඩසටහන් සඳහා වෘත්තීයමය වශයෙන් සමන්විත කාමර දැරිය හැකි වාණිජ ගාස්තු යටතේ ලබා දෙයි. මීට අමතරව, වීඩියෝ පොඩ්කාස්ට් සහ සම්මුඛ සාකච්ඡා පටිගත කිරීම සඳහා සන්ධාර විසින් සිය කුඩා චිත්රාගාරයක් (mini studio) ද පිරිනමයි.
- ආහාර පාන සහ සත්කාරක සේවා: මෙම ව්යවසාය විසින් උත්සව පැවැත්වීම සඳහා දේශීය ආහාර සහ පාන වර්ග සැපයීමේ සේවා සපයනු ලබන අතර, එමගින් එහි ආදායම් මාර්ග විවිධාංගීකරණය කරයි.
- සිවිල් සක්රිය කිරීමේ අවකාශය: නව කොළඹ මානව හිමිකම් ප්රථමාධාර මධ්යස්ථානය සමඟ සන්ධාර සාර්ථකව සම්බන්ධ වී ඇති අතර ‘සන්ධාර සංවාද’ මහජන සාකච්ඡා මාලාව ද හඳුන්වා දී ඇත.
සන්ධාර සමාජ ව්යවසාය තවමත් හැඩගැසෙමින් පවතී. දිනෙන් දින ලබන අත්දැකීම් සමග එය පෝෂණය වෙමින් තිබේ. මානව හිමිකම් කටයුතු නො පිරිහෙළා ඉටු කරන අතරතුරම රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය, මානව හිමිකම් ප්රථමාධාර මධ්යස්ථාන සහ මානව හිමිකම් ක්රියාකාරිකයෝ සමාජ ව්යවසායකත්වය ද අත්හදා බලමින් සිටිති.
අභියෝග ජයගැනීම සහ “මෙහෙයුම වෙනතකට යොමුවීම” (Mission Drift) මගහැරීම
මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානයක් තුළ ව්යාපාරයක් පවත්වාගෙන යාම සුවිශේෂී ආයතනික අවදානම් ඇති කරයි. පුහුණු මොඩියුල සහ නියමු වැඩසටහන් ක්රියාත්මක කිරීමේදී, මෙහෙයුම වෙනතකට යොමුවීමේ (Mission Drift) ඉතා සැබෑ අනතුරට සම්බන්ධීකාරකවරු මුහුණ දුන්හ. එනම්, ව්යවසායක් කොතරම් සාර්ථක හෝ කාලය වැය වන එකක් බවට පත් වන්නේ ද යත්, කාර්ය මණ්ඩලය සම්පූර්ණයෙන්ම වාණිජ කාර්ය සම්පාදන කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම නිසා වාර්තාගත කිරීම් හෝ වධහිංසාවට ලක්වූවන් සඳහා වන නීති ආධාර නොසලකා හැරීමේ අවදානමයි.
මෙය අවම කිරීම සඳහා, රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය ‘මෙහෙයුම් පිරික්සුම් රීතිය’ (The Mission Check Rule) ක්රියාත්මක කරයි. සෑම මසකම, කළමනාකරණ කණ්ඩායම් විසින් මඟ පෙන්වීමේ ප්රශ්නයක් සාමූහිකව ඇගයීමට ලක් කළ යුතුය: “මෙම ව්යාපාරික ක්රියාකාරකම අපගේ මානව හිමිකම් අරමුණුවලට සෘජුවම සේවය කරන අතර අරමුදල් සපයයි ද, එසේ නැතිනම් එය මෙහෙයුම් බාධාවක් බවට පත්ව තිබේ ද?”. යම් ව්යවසාය මාර්ගයක් මානව හිමිකම් මෙහෙයුමට සහාය වීමට හෝ අරමුදල් සැපයීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, එය නිවැරදි කළ යුතුය.
සිවිල් ප්රතිරෝධය සඳහා නව ආරම්භයක්
සන්ධාර මෙහෙයුම් ආරම්භ කිරීම යනු ව්යාපෘතියක අවසානය නොවේ. එය ශ්රී ලංකාවේ සිවිල් සමාජය වෙනුවෙන් වූ පුළුල්, ගවේෂණය නොකළ මාවතක තැබූ පළමු පියවරයි. තනිකරම වාණිජ දෘෂ්ටිකෝණයකින් බලන කල, නවතම සමාජ ව්යවසායකත්වයක් ප්රශස්ත ලාභදායිත්වයක් කරා ළඟා වීමට කාලය ගතවේ. එහෙත්, සමාජ සංවර්ධන දෘෂ්ටිකෝණයකින් බලන කල, මෙම පළාත් හය පුරා එකතු වී ඇති ප්රජා හිමිකාරීත්වයේ, ආයතනික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවේ සහ සාමූහික ප්රාග්ධනයේ ප්රමාණය දැනටමත් අතිමහත් ය.
තමන්ගේම නීති ආධාර කවුළු සහ ආරක්ෂක ජාලයන් පවත්වාගෙන යාම සඳහා බිම් මට්ටමේ මධ්යස්ථානවලට ස්වාධීන ආදායමක් උත්පාදනය කළ හැකි බව ඔප්පු කිරීම මගින්, රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය සහ එහි හවුල්කරුවන් අනාගතය සඳහා නව්ය මූලික සැලැස්මක් නිර්මාණය කර ඇත. සැබෑ තිරසර බව යනු බාහිර ප්රදානයන් වියැකී යන විට, යුක්තියේ පළිහ ස්ථාවරව පවතින බව සහතික කිරීමයි. සන්ධාර හි සිදුකරන සෑම ගනුදෙනුවක්ම තවදුරටත් හුදු මිලදී ගැනීමක් පමණක් නොවේ. එය මානව ගරුත්වය ආරක්ෂා කිරීම සහ ශ්රී ලංකාව පුරා සිවිල් නිදහස සුරැකීම සඳහා කරන සෘජු ආයෝජනයකි.